Letter from the road

Nummer 3 – Aanpassen

Iets wat we dit keer onderweg tegenkwamen

Onlangs zijn we, na drie maanden in Oman, naar Kenia verhuisd. Als we een nieuw land binnenkomen, voelen we ons altijd een beetje onzeker. We zijn nog niet helemaal op onze plek. Plotseling is alles wat we kenden en wat vertrouwd aanvoelde, veranderd. Een nieuwe taal, nieuwe sociale normen, nieuwe verwachtingen. Opnieuw stellen we onszelf de vraag: in hoeverre moeten we ons aanpassen als we de buitenstaander zijn?

Wat maakt het aanpassen moeilijk?

Wat is dan normaal gedrag? Wat in deze nieuwe cultuur normaal is, is voor ons misschien (nog) niet normaal. Uiteindelijk is ‘normaal’ gewoon wat we gewend zijn. En wat we gewend zijn, werkt misschien niet in de nieuwe culturele context. Dat maakt ons onzeker. We moeten ons aanpassen, en dat kost tijd. De eerste dagen in een nieuwe cultuur kunnen erg intens zijn, totdat we de basisregels doorhebben. Dus observeren we en leren we. We proberen erachter te komen wat wel en niet mag. Langzaam begint alles weer wat vertrouwder aan te voelen. Maar pas na enkele weken of maanden begin je de subtielere aspecten van een cultuur te zien die de manier waarop mensen met elkaar omgaan bepalen. Wat aanpassing moeilijk maakt, is dat je je eigen culturele achtergrond niet zomaar kunt uitschakelen. Alles wat je gevormd heeft, neem je mee. Het is er altijd. Vaak reageer je zonder na te denken, als een reflex. Pas achteraf zie je misschien waar het misging. We hebben tijd nodig om het nieuwe gedrag te verinnerlijken en de nieuwe vaardigheden op het juiste moment toe te passen. Dus observeren en leren wat er in een nieuwe cultuur gebeurt, is één ding, maar je gedrag daadwerkelijk aanpassen is een stuk moeilijker! Je moet je te allen tijde zeer bewust zijn van alles wat je zegt en doet.

Vergelijken en observeren

Dus zijn we van Oman naar Kenia verhuisd. Met het vliegtuig, terwijl onze vrachtwagen per schip onderweg is. Meestal zijn de culturele verschillen bij elke landgrens die we overschrijden subtiel. Maar nu hebben we niet zomaar een grens overschreden. We zijn op een heel ander continent terechtgekomen, met een totaal andere cultuur. Bovendien waren er tijdens onze reis over het Arabische Schiereiland grofweg twee culturen met elkaar vermengd: onze eigen Europese cultuur en de Arabische. We vergeleken die twee culturen en ontdekten overeenkomsten en verschillen. We zijn lang genoeg op het Arabische schiereiland geweest om onze weg te vinden. Maar nu is de Afrikaanse cultuur in de mix gekomen. We vergelijken nu alles wat we meemaken met zowel onze eigen cultuur als de Arabische, wat het zowel interessanter als ingewikkelder maakt. Het vergelijken van culturen helpt ons de verschillen die we tegenkomen te begrijpen. Om grip te krijgen op de chaos. Maar het is ook een valkuil. Wanneer je gaat vergelijken, begin je bijna automatisch labels te plakken op wat je ziet, en al snel is het ene ‘beter’ dan het andere en begin je te oordelen. Voor ons is de uitdaging om open en nieuwsgierig te blijven, ons te beperken tot observeren en ervaren. Uiteindelijk bestaat elke cultuur vanwege haar eigen geschiedenis, klimaat, religie en andere invloeden. Dus misschien werkt de cultuur wel voor dat land en zijn bevolking en heeft ze onze mening helemaal niet nodig?

Hoe we proberen te leren en ons aan te passen

Als we een land bezoeken, voelen we ons nederig als gasten in het huis van anderen. Ze hebben ons niet uitgenodigd, ze zijn ons niets verschuldigd. We willen hun gewoonten leren kennen. Niet omdat we onze eigen gewoonten niet waarderen, maar omdat we als gasten ons respect willen tonen en omdat we graag nieuwe perspectieven willen ontdekken.

Wat moeten we behouden van onze Nederlandse cultuur, en wat kunnen we voorlopig beter loslaten? En wat kunnen we meenemen van het Arabische Schiereiland dat we zijn gaan waarderen, en wat kunnen we beter achter ons laten? Als elke cultuur een stempel op je drukt, van wie neem je dan invloeden over?

We proberen het dus praktisch te houden. We verdiepen ons in de lokale gewoonten – we leren de belangrijkste do’s en don’ts. Welke kleding wordt als gepast beschouwd? Op het Arabische Schiereiland moesten we ons bijvoorbeeld heel bescheiden kleden. Nu voelen we ons bijna naakt als we in korte broek de supermarkt binnenlopen, ook al is dat heel normaal en geaccepteerd. Moeten we fooi geven, en hoeveel? Moeten we over prijzen onderhandelen? We leren in ieder geval een paar woorden in de lokale taal. Hoe begroet je iemand of zeg je dankjewel?

Als we aankomen, kijken we om ons heen en proberen we te observeren hoe de lokale bevolking met elkaar omgaat. Op die manier proberen we te leren hoe we kunnen laten zien dat we mensen waarderen op een manier die zij begrijpen, door hun gewoonten te volgen en hun taal te gebruiken, voor zover dat binnen onze mogelijkheden ligt.

Maar uiteindelijk begint respect niet met kennis, maar met nieuwsgierigheid. We merken dat contact maken en vragen stellen een geweldige manier is om waardering te tonen en meer te leren over lokale gewoonten. En mensen merken het als je je best doet en moeite doet om te leren en te begrijpen, waardoor ze zich openstellen, behulpzaam zijn en je fouten vergeven. Het is niet erg dat we niet perfect zijn, het gaat erom dat we ons best doen.

Zijn wij verantwoordelijk?

Maar we denken hier wel eens over na: in hoeverre is het onze verantwoordelijkheid om ons aan te passen en te proberen het te begrijpen? Hoe ver gaan we daarbij? Wat is het absolute minimum? Kun je überhaupt zeggen dat er een basisnorm voor bestaat, of is het vooral een persoonlijke keuze?

Wij doen zelf ons uiterste best om dingen te leren en ons aan te passen. Maar we hebben gezien dat veel Europese toeristen daar helemaal geen moeite voor doen. Het kost nu eenmaal tijd en energie. Tijdens een vakantie van een paar weken is er misschien niet genoeg tijd om daadwerkelijk dingen te leren, je aan te passen en te begrijpen. En waarschijnlijk wil je vooral uitrusten en nieuwe energie opdoen. Maar is dat een excuus om onwetend te zijn en mogelijk respectloos te zijn tegenover de lokale bevolking en hun gewoonten?

We hebben voorbeelden gezien van mensen die enerzijds volkomen onwetend zijn – een bus vol toeristen in de zeer traditionele stad Nizwa die tijdens de ramadan in het openbaar eten en drinken – en anderzijds erg veroordelend zijn – „Ze werken niet hard“ – terwijl het onderliggende probleem is dat ze niet begrijpen wat er anders gaat.

Langstijders hebben doorgaans een ander energieniveau en meer tijd. Misschien betekent dit ook dat hoe langer je in een bepaald land reist, hoe meer verantwoordelijkheid je hebt om je voor te bereiden, te leren en je aan te passen? Om je bewust te zijn van de sporen die je achterlaat als je door een land reist?

En hoe zit het dan met expats en immigranten (die eigenlijk op één en dezelfde groep neerkomen)? Zij hebben meestal jaren de tijd om de taal te leren en zich aan te passen. Moet elke expat dan automatisch zo goed mogelijk integreren?

Het bredere perspectief

Hoe meer we nadenken over aanpassing in het buitenland, hoe meer we beseffen dat deze vraag niet alleen over reizen gaat. Het zet ons ook aan het denken over wat we verwachten van mensen die in ons eigen land komen wonen.

Zodra mensen naar ons land komen, of het nu als toerist is of als immigrant, lijkt de algemene opvatting te zijn dat ze zich onmiddellijk en volledig moeten aanpassen en onze cultuur moeten respecteren. Dit geldt nog sterker voor expats en immigranten. We eisen bijna van hen dat ze zich aanpassen en onze cultuur leren kennen. We hebben er zelfs een woord voor: „inburgeren“. Een echte Nederlandse burger worden.

Toch komen we verrassend vaak expats tegen die weinig moeite doen om de taal te leren, de lokale gewoonten te begrijpen of vriendschappen aan te knopen buiten hun eigen gemeenschap. Die een oordeel vellen over de gewoonten van het land. We hebben ook Nederlanders ontmoet die dit doen. We kennen echt niet veel mensen die ons een inspirerender voorbeeld hebben gegeven. En eerlijk gezegd kunnen Nederlanders en andere westerse nationaliteiten erg arrogant zijn als het om hun eigen cultuur gaat. We hebben veel voorbeelden gezien van mensen die daadwerkelijk rondliepen alsof ze beter waren dan alle anderen, alleen maar omdat ze een andere norm hebben en denken dat hun norm beter is.

Hoe zie jij dat? Is je aanpassen een teken van respect, of moeten culturele verschillen gewoon door beide partijen worden geaccepteerd? Waar trek je die grens als je zelf op bezoek bent? En waar trek je die grens als iemand bij jou op bezoek komt?

Als je zin hebt om terug te schrijven, begin dan gewoon waar je bent.

Tot de volgende brief,

Douwe en Karlijn

Uw verslaggevers onderweg