Letter from the road

Nummer 5 – Masai

Iets wat de weg deze keer aan het licht bracht

In deze brief nemen we je mee in een ervaring: onze tijd bij de Masai. Niet alleen omdat het een bijzonder interessant verhaal is, maar omdat het ons liet zien hoe ingewikkeld een cultuur en een gemeenschap eigenlijk zijn. Wat wij zagen, was een wirwar van geschiedenis, tradities, verwachtingen, persoonlijke dromen en praktische realiteit. Het is makkelijk om te oordelen over culturen waarin andere keuzes worden gemaakt dan wij zouden doen. Maar hoe kun je oordelen over mensen die hun best doen binnen omstandigheden die je zelf niet volledig begrijpt? Het brengt ons terug bij een van onze eerdere brieven over wat we normaal vinden. Veel dingen gaan zoals ze gaan, simpelweg omdat ze altijd al zo gingen. Soms is verandering nodig, maar dat is zelden zo eenvoudig als het vanaf de buitenkant lijkt. Want simpelweg iets doen hoe een ander dat doet, is niet altijd passend of duurzaam voor je eigen cultuur… Dus vertellen we in deze brief ons verhaal over de Masai, om de complexiteit en diepgang te schetsen van deze samenleving, en de enkele uitdagingen waar ze voor staan in een veranderende wereld. Omdat als we beter begrijpen waar de ander vandaan komt, we ook makkelijk kunnen verbinden.

Een toevallige ontmoeting

Geheel per toeval rijden we een zandweg vol geulen en gaten. Hadden we de doorgaande weg genomen, waren we nooit beland waar we nu terechtkomen. Ergens op die zandroute houdt David ons aan voor een praatje, nieuwsgierig naar wat we doen. Hij verteld ons over hoe al het land dat we zien aan zijn familie toebehoort. Even later rijden we achter hem aan naar zijn huis, binnen een omheining waar ook de huizen van zijn broers en zijn moeder staan. We drinken met de halve familie aan de Keniaanse thee en blijven uiteindelijk 3 dagen. In die tijd leren we van alles over deze Masai community, aan de voet van de Kilimanjaro en met diepe roots op diezelfde berg.

Masai community

De Masai community werkt volgens een aantal basisprincipes, waar we nu een beetje van begrijpen. Ten eerste behoor je tot een leeftijdsgroep, een soort expliciete vorm van een generatie. Iedere leeftijdsgroep heeft eigen taken en verantwoordelijkheden. Er zijn gerichte momenten waarop een bepaalde leeftijdsgroep formeel ‘promoveert’ tot de volgende, en daarmee ook taken en verantwoordelijkheden van die groep overneemt. Deze leeftijdsgroepen lijken het meest duidelijk geformuleerd te zijn voor de mannen. Als kind draag je bijvoorbeeld verantwoordelijkheid voor het hoeden van het vee, daarna promoveer je naar krijger en ben je belast met de beveiliging van de gemeenschap. De elders zijn de laatste leeftijdsgroep en zij zijn degene die de wijsheid van de community dragen en belangrijke beslissingen nemen. Er zijn belangrijke leefregels voor de leeftijdsgroepen die er vooral op gericht lijken om eenheid te bevorderen en verschillen in welvaart enigszins gelijk te trekken, zo mogen krijgers maar beperkt thuis eten en moeten ze altijd met een mede krijger eten. Verder hebben mannen en vrouwen expliciet verschillende taken en verantwoordelijkheden. Zo zijn de vrouwen verantwoordelijk voor brandhout, water en huisvesting. De mannen voor het vee en de veiligheid. 

Als de ene groep met één van zijn verantwoordelijkheden een probleem heeft, bemoeid de andere groep zich daar in principe niet mee. Vrouwenzaken zijn voor de vrouwen, mannenzaken voor de mannen. Dat is een systeem wat waarschijnlijk een eeuwigheid goed heeft gefunctioneerd. Maar nieuwe ontwikkelingen brengen andere uitdagingen waar het minder goed werkt, zoals het voorbeeld van de waterpomp die we aantroffen.

Waterpomp

Jaren geleden heeft Amref een waterpomp geboord waar de hele community water kan halen. Voor de vrouwen was dit een goede ontwikkeling, want tot dan toe moesten ze water halen bij de rivier 8 kilometer verderop. Enkele maanden geleden ging de pomp stuk. Het probleem bij dit soort projecten is dat ze “neergezet” worden en dat er daarna niemand meer naar omkijkt. Er is nooit onderhoud gepleegd en niemand in de verre omtrek heeft geleerd hoe ze de pomp kunnen onderhouden of repareren. Sinds hij stuk is moeten de vrouwen weer één keer per twee dagen naar de rivier, met ezels en jerrycans voor het water. De vrouwen zouden de pomp graag gerepareerd zien, maar voor het herstel door een externe partij is geld nodig. 

De reserves van de clan zitten in het vee, wat onder de verantwoordelijkheid van de mannen valt. Zij zien het water als een vrouwenzaak en gaan niet akkoord met de verkoop van vee om het herstel van de pomp mogelijk te maken. Zij voelen de pijn ook niet natuurlijk, want ze hoeven niet de 16 km te lopen om water te halen. Bovendien, als er geen water is mogen ze wel van oudsher hun vrouwen straffen met stokslagen (hoewel we begrepen dat de nieuwe generatie daar minder happig op is). De huidige generatie krijgers kan wel zien dat het water een gedeeld probleem is, maar de elders die er over gaan zijn opgegroeid in een andere tijd en hebben de draai (nog) niet gemaakt. Het is makkelijk om te zeggen dat deze houding “dom” is, maar het is logish dat verandering tijd kost. Ideeën en gebruiken veranderen niet van de ene op de andere dag.

Vrouwengroep

De familie waar we bij verblijven bestaat uit moeder Ann en haar 8 kinderen die allemaal volwassen zijn, en vele, vele kleinkinderen. Haar zoons wonen op hetzelfde terrein, de dochters in de buurt. Cynthia is één van de dochters van het gezin. Als enige heeft zij lange tijd doorgestudeerd dankzij de sponsoring door Childfund. Ze heeft nu een goede baan bij de overheid en ze heeft het tot haar missie gemaakt om de voordelen van haar opleiding terug te laten stromen naar haar community. Ze is er niet de persoon naar om stil te zitten en heeft in de tijd dat ze nog geen werk had een aantal indrukwekkende projecten opgezet. 

Een belangrijk initiatief is het starten van de vrouwengroep. Van oorsprong mogen vrouwen geen land of vee bezitten, en hebben ze alleen een stem via hun partner. Dat leverde een groot probleem op voor weduwen in de community, waaronder haar moeder, die geen manier hadden om hun gezin te onderhouden. In de vrouwengroep hebben deze weduwen zichzelf verenigd waardoor ze impact konden maken en een stem kregen in de vergaderingen van de elders (mannen). Ondertussen hebben ze ook geregeld dat ze een stuk land kregen en een kudde schapen. Daarnaast hebben ze een ingenieus systeem van elkaar steunen opgezet. Iedereen legt wekelijks geld in naar gelang ze kunnen missen. Van dat potje kunnen grote uitgaven gedekt worden, zoals reparaties, ziektekosten en schoolkosten. Zo hebben ze bijvoorbeeld samen een ram gekocht, die nu rouleert binnen de kuddes. Daardoor kan er gefokt worden en van de groeiende kuddes kunnen ze of eten of ze kunnen dieren verkopen om inkomsten te genereren. Daarnaast zijn ze gestart met op grotere schaal hun traditionele sieraden van kralen maken, die vervolgens verkocht kunnen worden en daarmee hun voornaamste bron van inkomsten zijn. Hoewel het niet ruim is wat er binnenkomt, is het genoeg om henzelf te kunnen onderhouden en soms wat voor de community te betekenen, zoals het schoolgeld voor kinderen betalen. Ze zouden graag meer doen, zoals het laten repareren van de waterpomp, maar daar zijn hun middelen nog niet toereikend voor. Ze zijn hard op zoek naar plekken om hun gemaakte sieraden daadwerkelijk te verkopen en het de markt te laten bereiken. Naast deze meer financiële kant zetten ze zich ook in voor een aantal andere belangrijke verbeteringen voor vrouwen. Zo is vrouwenbesnijdenis in deze gemeenschap afgeschaft en hebben ze de huwbare leeftijd voor meisjes enorm verlaat. De vrouwengroep belegt een formele vergadering bij onze truck om ons met veel liefde maar ook heel serieus te vertellen over henzelf en ons te vragen of te kunnen helpen.

Tradities en innovaties

De verhalen van de waterpomp en de vrouwengroep laten al zien dat oude tradities en nieuwe innovaties soms niet meteen goed samengaan. Voor ons is het indrukwekkend om te zien hoe diep deze mensen nog verbonden zijn met hun roots, terwijl onze eigen tribal geschiedenis, dansen en zang al zo’n 2000 jaar verloren zijn. Vervangen door nieuwe ideeën, waarvan we dachten dat ze “beter” waren. Op andere plekken in Kenia zien we ook dat oude gebruiken verloren dreigen te gaan. Veel traditionele dans en zang wordt bijvoorbeeld alleen nog opgevoerd voor toeristen en is nauwelijks nog onderdeel van eigen vieringen. Dat maakt het extra bijzonder dat de Masai nog zo sterk verbonden zijn met hun eigen roots, zij staan voor een grote uitdaging om de waardevolle elementen te behouden terwijl ze zich aanpassen aan nieuwe veranderingen.

Wat we ook zien is dat “innovaties” soms misschien te klakkeloos worden overgenomen als “beter” ten koste van oude gebruiken die grote waarde hebben. Bijvoorbeeld het gebruik van ijzeren golfplaten en betonblokken voor het bouwen van huizen. Traditioneel zijn ze gemaakt van een mengsel van onder andere klei wat aangebracht wordt op een raamwerk van gevlochten takken. Hoewel het intensiever is om te maken en onderhouden, zorgt het voor een prettig binnenklimaat en wordt het gemaakt en gerepareerd met materiaal wat direct uit de natuur komt (en dus geen geld kost). Ook laat James trots weten dat hij een schotel heeft zodat hij het WK kan volgen. Er zijn natuurlijk ook innovaties die duidelijker meerwaarde bieden. Een voorbeeld is de introductie van putlatrines in plaats van je te ontlasten in de bush, wat bij de volgende regenbui in het drinkwater terechtkomt. Een ander voorbeeld is het gebruik van elektrische verlichting die werkt op kleine zonnepanelen als vervanging voor de brandgevaarlijke kerosine lampen.

Onderwijs lijkt ook zowel een zegen als een vloek te zijn. Aan de ene kant leert het mensen vaardigheden die ze helpen te navigeren in de moderne samenleving. Deels kunnen ze ook ten goede komen van de lokale gemeenschap. Het werk wat Cynthia doet is een mooi voorbeeld, er is een lokale school gestart en er zijn plannen voor een lokale kliniek door David die een opleiding verpleegkunde volgt. Maar de behoefte aan dat soort initiatieven is beperkt dus als alle kinderen onderwijs krijgen zal een groot deel naar de grotere plaatsen moeten verhuizen voor een baan. Hierdoor zal de gemeenschap uiteindelijk leegbloeden. Daarnaast zijn de scholen niet georganiseerd volgens hun eigen principes en gebruiken, maar met een sterke koloniale achtergrond, wat leidt tot een verlies van cultuur. Het helpt duidelijk wel dat mensen leren om met andere ogen naar bestaande gebruiken te kijken, zodat ze bewust kunnen kiezen voor wat ze willen behouden en wat ze los willen laten. Maar, als iedereen wegtrekt hebben ze daar weinig aan. Je zou ook kunnen zeggen dat het de mensen een kans geeft op een “beter” leven. Maar wat is “beter”? Wat wij hebben gezien is dat de tribes een simpel leven leiden, maar niet arm zijn. Ja, toegang tot bijvoorbeeld zorg is beperkt maar ze hebben land, een huis en voldoende eten. Verder kent het leven bepaalde voordelen ten opzichte van de stad, ze leven bijvoorbeeld in een sterke community zonder de stress van de moderne samenleving en hebben een sterke verbinding met de natuur.

Tot slot

Uiteindelijk zullen deze mensen hun eigen weg vinden naar de toekomst. Wij hopen dat ze niet klakkeloos het aan de buitenkant schitterende voorbeeld van Europa en de VS volgen, maar dat ze hun eigen weg vinden waarin ze niet dezelfde fouten herhalen en hun oorspronkelijke gebruiken een plek krijgen. Maar uiteindelijk moeten ze hun eigen weg vinden, los van westerse idealen en bemoeienissen. Toch zijn we dankbaar voor de open gesprekken die we hebben over de (ogenschijnlijke) waarde van wat ze in Europa zien en de waarde van hun eigen tradities en gebruiken. Al is het alleen maar om te laten zien dat er meerdere perspectieven zijn.